Алтайские пословицы поговорки загадки песни игры благопожелания



ПОСЛОВИЦЫ И ПОГОВОРКИ КЕП ЛЕ УКАА СӦСТӦР

Иштеҥкей кижиниҥ ады
Кайда да болзо јакшы чыгар.

Јайдыҥ јаҥыс кӱн ижи
Јылына јиир курсак болор.

Эртелеп туруп,
Бачымдап алта.

Кӧп иш этсеҥ, билгир болорыҥ.

Иштеҥкейдиҥ ижи кӧп,
Јалкуныҥ эрмеги кӧп.

Кыймыктанган кижи кыр ажар.

Ичкери алтаганы јеҥер,
Кайра алтаганы тентирилер.

Јортсоҥ, јол болор,
Јобоп алганыҥ мал болор.

Адучы кижиниҥ огы јаспас.

Ийделенип иштензеҥ,
Идиргенге ажыҥ батпай барар.

Суу јӱреги – таш,
Кижи јӱреги – аш.

Кӱн ээчизеҥ, кулагыҥ јылыыр,
Мал азыразаҥ, курсагыҥ тойор.

Туудый коозо болгончо,
Айакча аш болзын.

Кӧп болуп, чӧп болгончо,
Ас болуп, чоҥ болзын.

Аш ичкенче, меҥдебе,
Атка минзеҥ, токтобо.

Озолозо, от алар,
Соҥдозо, сок калар.

Калбакла јууза, кап толор,
Чаракла јууза, кош болор.

Бӧрӱ коомой кӱдӱчиниҥ койын тудар.

Учуралдаҥ учуралга эткен иш учурлу болбойтон.

Јаскыда јалаҥ толо,
Кӱскиде кӱп толо.

Тилиҥди чеченге ӱретпей,
Эргегиҥди уска ӱрет.

Тил јӱгӱрӱги – башка,
Бут јӱгӱрӱги – ашка.

Тили јӱгӱрӱк копко белен,
Буды јӱгӱрӱк ашка белен.

Јалкуны канча ла кире азыра,
Тӧжӧк јаар кӧрӧр.

Јаш одын отко кӱйбес,
Јалку кижи иш бӱдӱрбес.

Јалку кижи айылзак.

Јада, курсак таппазыҥ.

Јалку кижиниҥ ады да јалку.

Јалку кижиниҥ адыныҥ арказын саҥыскан челдеер.

Чыйрак кижи таҥ адарын сакыыр,
Јалку кижи Кӱн бадарын сакыыр.

Јалкуныҥ јарды тежик.

Тебинип јӱрген бака јер албас,
Тегин јӱрген кижи кӱн албас.

Баканыҥ базыдын кӧрӱп,
Јелижин не сурайдыҥ.

Јалбагынаҥ јатсаҥ,
Кӱн де орой чыгар.

Айры колына иш тутпас кижи ӧрӧ чыкпас.

Атпастыҥ огы алты кулаш.

Иштенбес кижи муҥ кӱнди кысканбас,
Иштенер кижи бир кӱнди кысканар.

Бичикчи кижи јарыкта јӱрет,
Бичик билбес караҥуйда јӱрет.

Бичик билбес кижи сокордый.

Ат јакшызы мактулу,
Кижи јакшызы кӱндӱлӱ.

Ӱлгӱзи јок ӧдӱк болбос,
Угы јок кижи болбос.

Агын сууны салла кечер,
Ас кижи јӧплӧ јӱрер.

Аҥтарылбаган јар јаман,
Айдышпаган јӧп јаман.

Карындаштардыҥ бирлиги кайа-таштаҥ бек.

Элдиҥ – элчизи, тонныҥ – топчызы.

Кийик болзо, тӱктӱ болор,
Кижи болзо, атту болор.

Кижи јаражыла болбос,
Кылык-јаҥыла болор.

Кийик тӱгинеҥ билдирер,
Кижи кылыгынаҥ билдирер.

Јӱс јараш болгончо,
Јӱрек јараш болзын.

Малдыҥ айгырында,
Кижиниҥ баштузында.

Јакшыныҥ јолы чындык,
Јаманныҥ јолы тыртык.

Јакшыга јанашсаҥ, јакшызы јуугар,
Јаманга јапшынзаҥ, јаманы јуугар.

Киженге ат ӱренип јат,
Кижиге кижи ӱренип јат.

Јакшы кылыкка ӧткӧнӧргӧ дӧ јакшы.

Кийиктиҥ кӧзи кырда,
Кижиниҥ кӧзи кижиде.

Јаман атка – муҥ камчы,
Јакшы атка – бир камчы.
Јаман кижиге – муҥ сӧс,
Јакшы кижиге – бир сӧс.

Јаманныҥ колына бергенче,
Јакшыныҥ јолына сал.

Јаман кадыт јанарыла коркыдар,
Јаман эр ӧлӧриле коркыдар.

Аспак одынныҥ ыжы ачу,
Јаман кижиниҥ тили ачу.

Армакчынаҥ ат ӧлбӧс,
Айттырганынаҥ кижи ӧлбӧс.

Јаман кижиниҥ буды сегис, бажы тогус.

Кедер ат јортпос,
Ӧчӧш кижи укпас.

Ӧчӧш кижи ӧштӱге тӱҥей.

Јозокту кижи бойын бурулайт,
Јожоҥ кижи нӧкӧрин бурулайт.

Јакшыркабай јӱрзеҥ,
Јакшы јолло барарыҥ.

Арылык-берилик кижиге иженбе.

Мекке макка баштабайтан.

Бир мекелезеҥ,
Экинчизинде мекелеп болбозыҥ.

Аргачы ла мекечи јаантайын тартыжатан.

Чын Кӱннеҥ јаркынду.

Чын чырчыйбас,
Чындык чирибес.

Чын турган кижи
Качан да јеҥип чыгар.

Чынын айдардыҥ најылары кӧп,
Копчы кижиниҥ ӧштӱлери кӧп.

Тӧгӱнчи ийт тӧҥӧшкӧ дӧ ӱрер.

Бир ийт кӧрӱп ӱрет,
Бир ийт бодоп ӱрет.

Тӧгӱн каткы ыйдаҥ јаман.

Јылбыҥдууштыҥ јылбыҥдаганын кӧрбӧ,
Тӧгӱнчиниҥ эрмегине бӱтпе.

Борсык калјанын билинбес.

Бойыҥды бойыҥ мактаба,
Улус мактазын.

Этпестиҥ токпогы јаан.

Мактанчактыҥ маҥдайы јукачак.

Јарганат айдар деген:
«Мен эмес болзом,
Јар јемирилер эди».

Кейлензеҥ, чечен болбозыҥ,
Мактанзаҥ, бай болбозыҥ.

Мыкынына тайанардыҥ малы кӧдӱртке.

Сайгакчы кижи сайгагына сайылар.

Кӱйӱнчек кижи ӧрӧ чыкпас,
Кӧӧрӧмкӧй кӧлгӧ дӧ калыыр.

Баткак саска ат бадалар,
Бачым кижи керегин јастырар.

Еще:  Загадки со словом семья

Јаманга јакшы этсе, јарбынар,
Ийтке тепши салза, ыркыранар.

Чычканнаҥ тӱк чыгарда, «ичикей» деген.

Унчукпас ийтке туттурарыҥ.

Јылмай сууда балык бар,
Јылмайганда кылык бар.

Кижиге оро каспа, бойыҥ тӱжериҥ.

Ыйлаҥкай кӧстиҥ јажы кургабас.

Бӧкӧзиребес болзоҥ,
Сеге кем де кӧдӱрилбес.

Баатыркаганныҥ бажы бадар,
Кӱчӱркегенниҥ кӱни ӧдӧр.

Майчык бут ла мыйрык бут – тӱҥей эжер.

Уйку кӧс ӧйкӧӧр,
Уйат маҥдай јарар.

Уйалбас кижиниҥ маҥдайы калыҥ.

Јаман ийт аркадаҥ кабар,
Јаман кижи јакадаҥ тудар.

Уйалчаҥ јӱс уйадабас.

Урушчы уйандаар,
Керишчи кенеер.

Баштактыҥ бажы јарылар.

Кериш-согуш јакшыга баштабас.

Кижини јамандаба,
Бойыҥды ајыктан.

Агаш айыл јӧӧжӧ болбос,
Аракызак кижи кижи болбос.

Артаган аштыҥ амтаны јаман,
Ажыра эзириктиҥ сагыжы јаман.

Эзириктиҥ эрмеги кӧп.

Эзирик ле эдреҥи –
Экилези бир тӱҥей.

Эттиҥ бышканында,
Эрдиҥ санаазында.

Чакту кижиниҥ колы тыҥ,
Керсӱ кижиниҥ санаазы кӧп.

Алабугада мӱн јок,
Тенек кижиде сагыш јок.

Керсӱде килеш кӧп,
Тенексӱде истеш кӧп.

Тенектиҥ кӧзине илинзе де,
Кӧксине илинбей јат.

Тенекке «тенек» деп айтпа, соктырарыҥ.

Толо казан ажыра кайнаар,
Санаазы јок ажыра айдар.

Билер кижиге бир сӧс,
Билбес кижиге муҥ сӧс.

Сагалда санаа јок.

Балыктап билбес болзоҥ,
Суу чайпалтпа.

Ат киштежип таныжар,
Кижи эрмектежип билижер.

Јортсоҥ, јол аларыҥ,
Јолыгышсаҥ, сӧс угарыҥ.

Керсӱ эрмекти угарга да јакшы.

Чын сӧс алтыннаҥ баалу.

Јакшы сӧс – јарым ат.

Карганныҥ сӧзин каптыргага сал,
Јаанныҥ сӧзин јанчыкка сал.

Јаандарды угар керек,
Јаштарга айдар керек.

Акту сӧс ундылбас.

Айткан сӧс – аткан ок.

Јаан сӧстӧ јажыт јок,
Улу сӧстӧ уйат јок.

Ажыра алтаба, артык сӧс айтпа.

Тескери айдардаҥ тескерле.

Јортып болбос јол бузар,
Айдып болбос сӧс бузар.

Узун эдек бутка оролор,
Узун тил башка оролор.

Кӧп адып, мерген болбос,
Кӧп айдып, чечен болбос.

Куру калбак ооско јарабас,
Кӧп куучын куучынга јарабас.

Челдӱ эт тишке кысталар,
Чечеркек кижи сӧскӧ кысталар.

Кескен бычак сӧӧккӧ токтоор,
Кеберлӱ сӧс сӱмеге токтоор.

Чечениҥле чет кезип болбозыҥ.

Тӧӧчӧ кара санаадаҥ
Тӧчинче ак санаа артык.
(*тӧчин – кичинек чычкан)

Ак сагышты карартып болбозыҥ,
Кара сагышты агартып болбозыҥ.

Бурулуны актаба,
Актуны каралаба.

Ийт кирзе, сӧӧк бер,
Кижи кирзе, аш ур.

Айакка урган аш
Качан да јаман болбойтон.

Береечиниҥ колы јоксырабас.

Учкашканда – јорго,
Амзашканда – тату.

Карамдаганы – кара ийтке,
Кысканганы – кызыл ийтке.

Улустаҥ јеткен болуш
Качан да ундылбас.

Болушка иженип,
Бойыҥ темей отурба.

Карам кижиниҥ карды да карамданар.

Ийдиҥе болушсаҥ,
Айылдаш болбозыҥ.

Јабаанаҥ мал болор,
Јаш бала эр болор.

Кийис чӧйилер, кижи ӧзӧр.

Мал маарап ӧзӧр,
Бала ыйлап ӧзӧр.

Јаш ӧлӧҥгӧ јааш керек,
Јаш балага эрке керек.

Мал азыраганы – кӧс оды,
Бала азыраганы – буур оды.

Кыс бала – энезине болуш,
Уул бала – адазына болуш.

Адазы јок – јарым ӧскӱс,
Энези јок – эбире ӧскӱс.

Адазы јокто, уул баштак,
Энези јокто, кыс баштак.

Јаказы јок тон болбос,
Јааны јок јурт болбос.

Эне сӧзин энделтпе,
Ада сӧзин арттырба.

Кезем сӧс кечӱ кечирбес.

Аданыҥ айткан сӧзи алтыннаҥ артык.

Энези кӧрбӧгӧнин кызы кӧрӧр,
Адазы кӧрбӧгӧнин уулы кӧрӧр.

Ӱркенедеҥ балык бӱдер,
Ӱреннеҥ ӧзӱм ӧзӧр.

Јаҥыны кӧрӱп, јапсыба,
Эскини кӧрӱп, эрикпе.

Јаҥыны јазап кий,
Эскини эптеп кий.

Ајарбаган будак кап јарар.

Суу кӧрбӧгӧнчӧ, ӧдӱк чечпе,
Сурабаганча, јолго чыкпа.

Ашты јибей јадып, амтанын алба,
Атка минбей јадып, јорыгын мактаба.

Атты озо ӱйгендейле мин.

Темирди болзо, кыска кес,
Агашты болзо, узун кес.

Ӧлӧдим деп, ӧтпӧгиҥ таштаба,
Кӧчӧдим деп, кӧчӧҥ тӧкпӧ.

Ӧлди дейле, мактаба.

Одын – отко, очок – казанга.

Тарал таарда кузукты сакып,
Торолоп ӧлди.

Еще:  Загадка про огород и цветы

Тату аштыҥ тӱгенери тӱрген.

Јуттаган теҥери айазатан,
Чугулдашкан улус токтойтон.

Алтынды канча ла кире карартсаҥ,
Кара болос.

Мӧҥӱн татка јидирбейтен.

Ээн јер – эрикчил.

Керектӱ тушта таш та јеҥил.

Кожоҥчыныҥ ижи јылгыр.

Аткан кижи огын кӧрӧтӧн.

Ат казыкты айланар,
Казык атты айланбайтан.

Эди кандый, мӱни андый.

Озо чыккан кулактаҥ,
Соҥ чыккан мӱӱс узаар.

Јоорлу ат чочый берер,
Сезиктӱ кижи секирип ийер.

Каймакту калбак ооско јымжак киретен.

Сарју арык та этти семис эдип ийер.

Алын туйгак кайден базар,
Кийин туйгак оноор базар.

Тобого мӧштӧҥ ыраак тоголонбос.

Тӧрт туйгакту ат та сӱрнӱгет.

Тайкылып јыгыларыҥ,
Тайанып турарыҥ.

Агаш јымжаган курт базар,
Айдынып албасты сӧс базар.

Бир кӱнге јастырганы мӱҥ кӱнге барар.

Токым ичинде ат јӱрер –
Оны кем таныыр?
Тон ичинде эр јӱрер –
Оны кем билер?

Јоргоны талдазаҥ, јойу базарыҥ.

Томыртка тоҥ агашты чокыбайтан.

Чолтык куйрукту малдаҥ
Томонок то јалтанбас.

Салкынду тууда кар јок,
Санаалу кижиде энчӱ јок.

Укпаганды – угарыҥ,
Кӧрбӧгӧнди – кӧрӧриҥ.

Кулакка угулган неме кӧскӧ кӧрӱнер.

Ат ичкен суу деп, айу ичет,
Кой ичкен суу деп, бӧрӱ ичет.

Торко – тойлык,
Јорго – јолдык.

Чар – ат эмес,
Чадыр – айыл эмес.

Солун тарый согоно до тату.

Суузаганда, суудаҥ татузы јок.

Сааганыҥ јок то болзо,
Сабаҥ бар болзын.
(*саба – аркыт)

Кӱс – кӱрештӱ, јас – јарышту.

Јаскы кӱн јалт эдер,
Кӱски кӱн кӱп эдер.

Кӱски тош, кӱскидий де болзо, бек,
Јаскы тош, јарттый да болзо, бортык.

Амаду јокко тӧргӧ дӧ јетпезиҥ.

Киш јакалу бий эмтир,
Кийнин кӧрзӧҥ, ийт эмтир.

Јожоҥноҥ јоор айрылбас,
Јаманнаҥ јамы айрылбас.

Бӧрӱниҥ балазы бӧрӱ болор.

Бӧрӱнеҥ эчки бӱтпес.

Јаман ат семирзе,
Јанына кӧнӧк јууктатпас.
Јаман кижи байыза,
Јанына айыл тургуспас.

Источник

Традиции заповедного Алтая. Алтайские народные загадки о явлениях природы

Алтайские народные загадки о явлениях природы.

До наших дней в алтайских загадках сохранились многие традиции скотоводческого и охотничьего быта, отношений между людьми, языковые особенности, тонкие и ценные наблюдения над явлениями природы, столь необходимые в кочевой жизни, то есть весь своеобразный и неповторимый этнографический мир, отличающий один народ от другого.

Алтайские загадки богаты и разнообразны. В настоящее время они не только бережно хранятся, но и постоянно пополняются собирателями.

Загадки о явлениях природы.

Кызыл тонду эмеген кырды ажа берди.(кун)
Женщина в красной шубе убежала через гору.(солнце)

Корзом корунбес, тутсам, тудулбас.(кей)
Хочу увидеть — не показывается,
хочу схватить — не дается.(воздух)

Теери тубинен самара келди, тумен калык мургий берди(салкын)
От основания неба бумага пришла, тысячи народов кланялись.(ветер)

Шулузин чилеп калыза- jедижип ого болбозын,
Jерге келип тушсе, тудуп албазын.(jалкын)
Едет рысью — не догнать, в землю войдет — не найти.(молния)

Отсо корунбес, кыйгырзан отконор.(jанылга)
Проходит — не видно, кричишь — дразнится.(эхо)

Туни тужи кожондоор, оны кем де токтодып болбос. (суу)
День и ночь поет, ее никто не остановит.(река)

Тенериден тужуп, jерге сайылат.(солоны)
Спустилась с неба, воткнулась в землю.(радуга)

Бирузи соок керек дийт. Экинчизи jылу керек дийт.(кыш ла jай)
Один говорит: «Тепло нужно, Другой говорит: «Холод нужен».
(лето и зима)

Суу кечире куску салынган.(тош)
Через реку лежит зеркало.(лед)

Источник

В Горно-Алтайске опубликован сборник алтайских пословиц и поговорок.

Основой сборника стал фольклорный материал, собранный журналистами газеты «Алтайдын Чолмоны» за 30 лет. Кроме того, в книгу вошли материалы, собранные исследователями Василием Вербицким и Василием Радловым в XIX веке. Составители отмечают, что книга не является научной работой. Ее главная цель — максимально полно собрать пословицы и поговорки алтайцев. Работа в этом направлении будет продолжена и дальше.

Еще:  Загадка велит надеть нам шубы

Сайт «Новости Горного Алтая» привел несколько пословиц:

— «Койоннонг коркызанг, айуга учураарынг» («Испугавшись зайца, нарвешься на медведя»);

— «Jакшынынг одузында одын артар, Jаманнынг — богы артар» («На привале хорошего человека дрова остаются, от плохого человека дерьмо остается»);

— «Jаман каат jанарыла коркыдар, Jаман эр oлoриле коркыдар» («Плохая баба пугает, что к родителям вернется, плохой мужик — что руки на себя наложит»);

— «Каалгачы кааннанг казыр» («Стражник грознее царя»);

— «Канады jок куш joк, Кудайы joк эл joк» («Как птицы без крыльев не бывает, так и народа без бога не бывает»);

— «Бий кижиге коштонзонг, jамызын аларынг» («С начальством будешь водиться — должность достанется»);

— «Jер oтoк сyyр, Абыс карын сyyр» («Земля навоз любит, а поп — взятки)»;

— «Jибезе де, jуу тату, Бербезе де, бай jакшы» («Хоть и не ел — а все равно сало вкусное, хоть и не дал ничего, все равно богач — хороший»);

— «Jаш oлoнтo jааш керек, Jаш балага эрке керек» («Как растущей траве дождь нужен, так маленькому ребенку — ласка»).

Администрация сайта призывает пользователей соблюдать правила комментирования

Источник

Алтайские пословицы.

Незнайка на печке сидит, а знайку за ушко да на солнышко.

Рання-то пташка клювик очищает, а поздня-то глазки продирает.

Летом молоко весёлкой едят, а зимой – шилом.

Не привязан, а повизгивашь (о домашнем хозяйстве).

Хорошо лежать-то, да не денежно.

Жди, баран, трава вырастет.

Увидели грязь и начали прясть (начали дело слишком поздно).

В копнах не сено, в долгах не деньги.

Кто стреляет да удит, у того ничего не будет.

Кто курит табак, тот хуже собак.

Продаст-то и внучек, а купит-то не каждый дедушка.

Деньги что навоз: нынче нету, завтра – воз.

Надо так давать, чтобы можно было взять.

Двое – не один; коня возьмут, так телегу не дадим.

Не дорог обед, а дорог привет.

Хлеб да капуста – на столе не пусто.

Без ужина и подушка вертится.

Ну вот, а потом с этим же языком – и за стол (о болтливом, пустом
человеке).

Лучше семь раз обгореть, чем раз овдоветь.

Баня веничком метётся, дом хозяюшкой ведётся.

У хорошей стряпки ворота в тесте.

Дом вести не подолом трясти.

Отмолчишься, как в саду отсидишься.

О моем горе знают только грудь да подоплёка (ткань, подшитая под
рубашкой на спине).

Своего мужа беречь надо. Чужому-то мужу будешь ноги мыть, и эту
воду пить.

С сыном бранись – на печь гребись, с зятем бранись – за скобу
держись.

Жила бабушка – не мешала, а умерла, так голбчик опростала.

Сын плохой – мать виновата, муж плохой – жена виновата.

Муж пьет – два угла горят, жена пьет – весь дом горит.

Не попьёшь, так приоденешься.

Человека надо всегда проводить: не человека провожаешь, а ангела.

Мало гость гостит, да много видит.

Хорошего гостя проводи для уваженья, а плохого – чтоб ничего не
украл.

Голодной куме всё хлеб на уме.

Кум, погости, шапка-то вон она.

Два друга: хомут да подпруга.

Форс морозу не боится.

На горячих конях глину месят.

Двое дерутся – третий не лезь.

Мои онучи ваших не вонюче.

Растрясешь ворохами, так не соберешь крохами.

Не отпадет голова, так прирастет борода.

Возьмешь чужо лычко – потеряешь свой ремень.

Возьмешь чужу иголку – потеряешь свою корову.

Потерял – не горюй, нашёл – не радуйся.

Отправить другу

Ссылка и анонс этого материала будут отправлены вашему другу по электронной почте.

Источник